Gde se planine susreću sa istorijom

Golija se prostire na oko 750 kvadratnih kilometara, između Ivanjice i Novog Pazara, kao deo dinarskog planinskog lanca. Proteže se tridesetak kilometara u pravcu sever—jug, povijena u obliku slova C, a najviši vrh je Jankov kamen, 1.833 metra. Ime je dobio po Sibinjaninu Janku, kako narodna pesma zove ugarskog vojskovođu Janoša Hunjadija, za koga se veruje da je na vrhu ostavio kamen kao znak.

Planina je u septembru 2001. godine upisana kao rezervat biosfere „Golija-Studenica“ — prvi u Srbiji koji je ušao u UNESCO-ov program Čovek i biosfera. Na njoj izvire preko 250 vrela, među njima i reke Moravica i Studenica.

U parku je zabeleženo 1.091 biljna vrsta, među njima 117 vrsta algi i 40 vrsta mahovina — oko četvrtine ukupne flore Srbije na jednoj planini. Od životinja je popisano 95 vrsta ptica i 22 vrste sisara.

Na planini su i četiri jezera — Košaninova jezera, Dajićko jezero i Nebeska suza — kao i isposnice Svetog Save iz 13. veka. Na severnom obodu rezervata, izvan novopazarske opštine, nalazi se manastir Studenica iz 1196. godine, na UNESCO-ovoj listi svetske baštine od 1986.

Rogozna se diže jugoistočno od Novog Pazara, na potezu prema Ibru. Najviši vrh je Crni vrh, 1.504 metra — gotovo trista trideset metara niži od Golije, ali znatno bliži gradu: to je masiv koji se vidi sa svakog vidikovca nad Novim Pazarom.

Za razliku od Golije, Rogozna nema status rezervata ni turističku infrastrukturu koja uz njega ide. Prilaz je seoskim putevima, bez obeleženih staza i označenih vidikovaca, pa se tura planira unapred i, ako je moguće, sa nekim ko teren poznaje.

Pešter je krečnjačka visoravan u Sandžaku, na visini između 1.150 i 1.492 metra; najviša tačka je Kuljarski vrh. Najveći deo leži u sjeničkoj opštini, a odatle se pruža u tutinsku i novopazarsku — pa je, iako se do njenog središta vozi preko sat vremena, formalno i deo novopazarske teritorije.

U njenom središtu je Peštersko polje, oko pedeset kvadratnih kilometara ravnice — najveće polje u Srbiji i najviše na Balkanu. Tresetišta i vlažne livade polja upisane su 1. maja 2006. na Ramsarsku listu močvara od međunarodnog značaja, na površini od 3.455 hektara.

Pešter drži srpski temperaturni rekord: 26. januara 2006. u selu Karajukića Bunari izmereno je −39 °C, čime je oboren dotadašnji rekord od −38,4 °C iz Sjenice 1954. Otud i nadimak „srpski Sibir“ — otvorena visoravan bez zaklona, u koju se hladan vazduh sliva i zadržava.

Vlažne livade su stanište retkih i ugroženih biljaka, a Peštersko polje je jedino gnezdilište eje livadarke u Srbiji. Privreda je stočarska: od pešterskih ovaca dolaze sjenički sir, jagnjetina i pršut, po kojima je kraj poznat i izvan Sandžaka.

Banja raspolaže sa četrnaest termomineralnih izvora, čija se temperatura kreće od 15 do 60 stepeni. Glavno vrelo daje vodu od oko 54 stepena — dovoljno vruću da se ubraja u hipertermalne — sa izdašnošću od približno litra u sekundi.

Voda je ugljokisela, sa nešto sumpora i gotovo neutralnom reakcijom; azot čini oko 70 odsto zapremine gasova, uz blago povišen sadržaj radona, radijuma i uranijuma. Ukupna mineralizacija je 1,7 grama po litru.

Izvore su prvi kaptirali Rimljani, i banja je bila na glasu još u antici. Posle osmanskog osvajanja sredinom 15. veka njena popularnost je opala, ali su Osmanlije ubrzo prepoznale vrednost vode: na ostacima rimskog kupatila podigli su dva hamama, a nešto dalje i karavan-saraj. Jedan od hamama datiran je u 1002. godinu po Hidžri, odnosno 1593/94.

U istom hidrogeotermalnom sistemu je i Rajčinovića banja, sa tri topla izvora od 30, 38 i 42 stepena, čija se voda preporučuje kod tegoba sa varenjem i metabolizmom.

Dolina Raške je najzgusnutija istorijska ruta u okolini: na dvadesetak kilometara puta nalaze se utvrđenja srednjovekovne prestonice, manastir sa freskama iz 13. veka i izvorište reke po kojoj je cela oblast dobila ime. Sve to staje u jedno popodne.

Reka koja dolinu pravi ista je ona koja kroz Novi Pazar protiče kanalisanim koritom pored gradskog trga. Uzvodno je pejzaž otvoreniji — livade, njive i zaseoci na padinama — i put prati vodu skoro celim tokom.

Najpristupačniji pogled pruža se sa platoa Đurđevih stupova, severozapadno od centra, odakle se vidi cela kotlina i splet dolina u kojima grad leži. Brdo sa Petrovom crkvom, iznad puta prema Deževi, daje niži ali bliži pogled na staro jezgro.

Treći pravac je zapadni, sa kosa oko Starog Rasa: odatle se grad vidi izdaleka, kao mrlja krovova u dnu kotline, sa Rogoznom u pozadini. Tu se ide zbog predela, ne zbog detalja na gradskim ulicama.

Najkraće ture polaze pravo iz grada: uspon do Đurđevih stupova, brdo Petrove crkve i zaravni na kojima leže utvrđenja Rasa. Sve tri su kratke po kilometraži, ali strme, i terenom koji nije uređen — patike sa dobrim đonom i voda su obavezni.

Za duži dan ide se na Goliju, gde se hoda po šumskim putevima i pašnjacima do preko 1.800 metara. Tamo nema gradskog prevoza: do polazišta se stiže automobilom, a onda se hoda. Rogozna je bliža, ali potpuno neuređena, pa je za nju bolje poći sa nekim ko poznaje teren.

Tri zelene tačke u centru nadovezuju se jedna na drugu: park unutar tvrđavskih bedema, šetalište uz reku Rašku i sportski park sa igralištima i bazenom. Između njih se hoda po ravnom, pa je to najlakši način da se grad obiđe bez automobila.

Reka je kroz centar kanalisana i prati je uređena staza, tako da se od tvrđave do sportskog parka stiže bez izlaska na saobraćajnice. To je i najprijatniji deo grada u letnjim popodnevima, kad se u kotlini nakupi vrelina.