Dva utvrđenja, dve prestonice

Novi Pazar je 1461. godine osnovao osmanski vojskovođa Isa-beg Ishaković, podigavši uz novo naselje džamiju, hamam, pijacu i han. Ime grada — „novi pazar“, nova tržnica — kazuje čemu je bio namenjen: trgovini na putu koji je povezivao Dubrovnik i Carigrad.

Tvrđava je bila uporište tog naselja. Podignuta je na blagom uzvišenju na desnoj obali Raške, tik uz čaršiju — Novopazarci je i danas zovu jednostavno Bedem. Ono što se obilazi nije jedinstvena građevina iz jednog veka, već sloj preko sloja: osmansko jezgro iz 15. veka i bedemi koji su, u obliku u kojem stoje, velikim delom obnovljeni u 19. veku.

Utvrđenje ima osnovu gotovo jednakostraničnog trougla: tri ugaone tabije, sa stranicama od oko dvesta metara, povezane kamenim bedemom. Ugaone kule se vezuju za 1750. godinu. Obilazak je zato kratak — ceo obim se pređe za nekoliko minuta — ali se sa bedema jasno čita zašto je utvrđenje baš tu: pod njim su prilazi čaršiji i prelazi preko reke.

Kula motrilja — poznata i kao Sejir-kula ili Stara izvidnica — ima osmougaonu osnovu i visoka je oko petnaest metara. Danas je najprepoznatljiviji obris grada: kula sa tabijama bedema je centralni motiv grba Novog Pazara.

Unutrašnjost tvrđave je uređena kao park i slobodno se šeta; unutar bedema je i zgrada gradske biblioteke. Tvrđava je 1990. godine zaštićena kao kulturno dobro, u okviru prostorne kulturno-istorijske celine sa starom čaršijom i kompleksom oko Altun-alem džamije. To je najlakša tačka za početak obilaska grada: odavde su čaršija, Altun-alem džamija i obala Raške na nekoliko minuta hoda.

Na brdima iznad doline živelo se od praistorije i kroz rimsko doba. Vizantijski car Justinijan I (527—565) obnovio je u 6. veku rimski kastel Arsu, ali su obe gradine oštećene i napuštene početkom 7. veka, u vreme avarskih i slovenskih prodora.

Ras je bio utvrđeno središte srpske države u vreme uspona dinastije Nemanjića, otprilike od 1170. do 1276. godine. Odbrambeni sistem činila su dva glavna utvrđenja — Gradina-Pazarište i Gradina-Postenje — koja su najverovatnije delovala kao jedinstvena celina; po arheološkim nalazima, srednjovekovni grad Ras bio je na Postenju. Tridesetih godina 13. veka ovde je radila i srpska kovnica novca.

Konačno pustošenje dogodilo se početkom 14. veka, u vreme kralja Milutina (1282—1321). Ispod utvrđenja se u 14. veku razvilo trgovačko naselje Trgovište, koje je danas treći deo arheološkog kompleksa. Novi Pazar nije nastavak Rasa: grad je osnovan kasnije, u osmansko doba, nekoliko kilometara istočnije.

Od utvrđenja su ostali temelji bedema, kula i cisterni na zaravnima iznad doline. Lokalitet nije uređen kao muzej: nema natkrivenih staza ni stalne postavke, pa je uspon prirodnim terenom deo posete. Stari Ras je zajedno sa Sopoćanima upisan na UNESCO-ovu listu svetske baštine 1979. godine.