Dağların Tarihle Buluştuğu Yer

Golija, Ivanjica ile Novi Pazar arasında yaklaşık 750 kilometrekarelik alana yayılır ve Dinar dağ sırasının parçasıdır. Kuzey-güney doğrultusunda otuz kilometre kadar, açık bir C biçiminde uzanır; en yüksek zirvesi 1.833 metrelik Jankov Kamen'dir. Ad, halk türkülerinde Sibinjanin Janko diye anılan Macar komutan János Hunyadi'yi hatırlatır; zirveye geçtiğine işaret olsun diye bir taş bıraktığı söylenir.

Dağ, Eylül 2001'de «Golija-Studenica» Biyosfer Rezervi olarak tescillendi; Sırbistan'da UNESCO'nun İnsan ve Biyosfer programına giren ilk alandır. Burada 250'den fazla kaynak doğar; Moravica ve Studenica nehirlerinin kaynakları da bunlar arasındadır.

Parkta 1.091 bitki türü kayıtlıdır; bunların 117'si alg, 40'ı yosundur — tek bir dağda Sırbistan florasının yaklaşık dörtte biri. Hayvanlardan 95 kuş ve 22 memeli türü listelenmiştir.

Dağda ayrıca dört göl — Košanin gölleri, Dajićko gölü ve Nebeska Suza — ile 13. yüzyıldan kalma Aziz Sava inziva yerleri bulunur. Rezervin kuzey kenarında, Novi Pazar belediyesi sınırları dışında, 1196'da kurulan ve 1986'dan beri UNESCO Dünya Mirası listesinde olan Studenica Manastırı yükselir.

Rogozna, Novi Pazar'ın güneydoğusunda, Ibar yönünde yükselir. En yüksek noktası 1.504 metrelik Crni Vrh'tir — Golija'dan yaklaşık üç yüz otuz metre alçak, ama şehre çok daha yakın: Novi Pazar'ın üzerindeki her manzara noktasından görünen kütle budur.

Golija'dan farklı olarak Rogozna'nın rezerv statüsü ve buna eşlik eden turistik altyapısı yoktur. Erişim köy yollarındandır; işaretli patika ya da levhalı manzara noktası yoktur. Bu yüzden gezi önceden ve mümkünse araziyi bilen biriyle planlanmalıdır.

Pešter, Sancak'ta 1.150 ile 1.492 metre arasında uzanan kireç taşı bir yayladır; en yüksek noktası Kuljarski Vrh'tir. Büyük bölümü Sjenica belediyesindedir ve oradan Tutin ile Novi Pazar'a doğru uzanır — merkezine varmak bir saatten uzun sürse de bir kısmı resmen Novi Pazar toprağıdır.

Merkezinde, yaklaşık elli kilometrekarelik düzlük olan Pešter ovası yer alır — Sırbistan'ın en büyük, Balkanlar'ın en yüksek ovası. Turbalıkları ve ıslak çayırları 1 Mayıs 2006'da 3.455 hektarlık alanla uluslararası öneme sahip sulak alanların Ramsar listesine girdi.

Pešter, Sırbistan sıcaklık rekorunu elinde tutar: 26 Ocak 2006'da Karajukića Bunari köyünde −39 °C ölçüldü ve 1954'te Sjenica'da kaydedilen −38,4 °C geride kaldı. «Sırp Sibirya'sı» lakabı buradan gelir — korunaksız, açık bir yayla; soğuk hava burada birikir.

Islak çayırlar nadir ve tehdit altındaki bitkilere ev sahipliği yapar; Pešter ovası, çayır delicesinin Sırbistan'daki tek kuluçka alanıdır. Ekonomi hayvancılığa dayanır: Pešter koyunlarından, yörenin Sancak dışında da tanınmasını sağlayan Sjenica peyniri, kuzu eti ve pastırma gelir.

Kaplıcada sıcaklıkları 15 ila 60 derece arasında değişen on dört termomineral kaynak vardır. Ana kaynak yaklaşık 54 derecede — hipertermal sayılacak kadar sıcak — ve saniyede yaklaşık bir litre debiyle su verir.

Su karbonatlıdır, bir miktar kükürt içerir ve tepkimesi neredeyse nötrdür; gaz hacminin yaklaşık yüzde 70'i azottur, radon, radyum ve uranyum içeriği hafif yüksektir. Toplam mineralizasyon litrede 1,7 gramdır.

Kaynakları ilk kez Romalılar kaptajladı; kaplıca Antik Çağ'da ünlüydü. 15. yüzyıl ortasındaki Osmanlı fethinden sonra rağbeti azaldı, ancak Osmanlılar suyun değerini kısa sürede fark etti: Roma hamamının kalıntıları üzerine iki hamam, biraz ötesine de bir kervansaray yaptılar. Hamamlardan biri hicri 1002, yani 1593/94 yılına tarihlenir.

Aynı hidrojeotermal sistemde, 30, 38 ve 42 derecelik üç sıcak kaynağıyla Rajčinovića kaplıcası da yer alır; suyu sindirim ve metabolizma şikâyetlerinde önerilir.

Raška vadisi çevrenin en yoğun tarihî güzergâhıdır: yirmi kilometrelik yol boyunca ortaçağ başkentinin surları, 13. yüzyıl freskleriyle bir manastır ve tüm bölgeye adını veren nehrin kaynakları sıralanır. Hepsi bir öğleden sonraya sığar.

Vadiyi açan nehir, Novi Pazar'ın içinden ana meydanın yanındaki kanal yatağında geçen nehrin ta kendisidir. Yukarı kesimlerde manzara açılır — çayırlar, tarlalar ve yamaçlardaki mezralar — ve yol suyu neredeyse baştan sona izler.

En kolay ulaşılan manzara, merkezin kuzeybatısındaki Đurđevi Stupovi platosundan; tüm çanağı ve şehrin içinde yer aldığı vadi düğümünü kapsar. Deževa yolunun üzerindeki Aziz Petrus Kilisesi tepesi ise daha alçak ama eski çekirdeğe daha yakın bir manzara verir.

Üçüncü yön batıdır, Stari Ras çevresindeki yamaçlar: oradan şehir uzaktan görünür — çanağın dibinde bir çatı lekesi, arkasında Rogozna. Oraya sokak ayrıntıları için değil, manzara için gidilir.

En kısa rotalar doğrudan şehirden başlar: Đurđevi Stupovi'ye tırmanış, Aziz Petrus Kilisesi tepesi ve Ras surlarının bulunduğu düzlükler. Üçü de mesafe olarak kısa ama diktir ve düzenlenmemiş arazidedir; tabanı tutan ayakkabı ve su şarttır.

Daha uzun bir gün için Golija'ya gidilir; orman yolları ve otlaklarda 1.800 metrenin üzerine kadar yürünür. Orada toplu taşıma yoktur: başlangıç noktasına arabayla gidilir, sonrası yürüyüştür. Rogozna daha yakındır ama hiç işaretlenmemiştir; oraya araziyi bilen biriyle çıkmak daha iyidir.

Merkezdeki üç yeşil nokta birbirine bağlanır: kale surlarının içindeki park, Raška boyunca gezinti yolu ve sahalarıyla, havuzuyla spor parkı. Aralarındaki zemin düzdür; bu da şehri arabasız gezmenin en kolay yoludur.

Merkezde nehir kanal yatağında akar ve yanında düzenlenmiş bir yol uzanır; böylece kaleden spor parkına ana yola çıkmadan varılır. Sıcağın çanakta biriktiği yaz öğleden sonralarında şehrin en keyifli bölümü de burasıdır.