İki kale, iki başkent

Novi Pazar 1461'de Osmanlı komutanı İsa Bey İshakoviç tarafından kuruldu; yeni yerleşime bir cami, hamam, pazar yeri ve han bağışladı. Şehrin adı — «yeni pazar» — amacını açıkça söyler: Dubrovnik ile İstanbul'u bağlayan yol üzerindeki ticaret.

Kale, bu yerleşimin dayanağıydı. Raška'nın sağ kıyısındaki hafif bir yükseltide, çarşının hemen yanında durur; Novi Pazarlılar ona bugün de kısaca Bedem, yani «sur» der. İçinde dolaştığınız yapı tek bir yüzyıla ait tek bir eser değil, katman üstüne katmandır: 15. yüzyıldan Osmanlı çekirdeği ve bugünkü hâliyle büyük ölçüde 19. yüzyılda yeniden inşa edilmiş surlar.

Kale, neredeyse eşkenar bir üçgen planındadır: kenarları yaklaşık iki yüz metre olan üç köşe tabyası, taş bir surla birbirine bağlanır. Köşe kuleleri 1750 yılına tarihlenir. Bu yüzden tur kısadır — tüm çevre birkaç dakikada yürünür — ama surdan, kalenin neden tam burada durduğu açıkça okunur: altında çarşıya çıkan yollar ve nehir geçitleri vardır.

Sejir kulesi ya da Eski Gözcü olarak da bilinen gözetleme kulesi sekizgen tabanlıdır ve yaklaşık on beş metre yüksekliğindedir. Bugün şehrin en tanıdık silueti odur: sur tabyalarıyla birlikte kule, Novi Pazar armasının merkezî motifidir.

İç kısım park olarak düzenlenmiştir ve serbestçe gezilebilir; surların içinde şehir kütüphanesi de yer alır. Kale 1990'da, eski çarşı ve Altun-alem Camii çevresindeki külliyeyle birlikte bir kültürel-tarihî bütünün parçası olarak kültür varlığı ilan edildi. Şehir turuna başlamak için en kolay noktadır: çarşı, cami ve Raška kıyıları birkaç dakika yürüme mesafesindedir.

Vadinin üzerindeki tepelerde tarih öncesinden Roma dönemine dek yerleşim vardı. 6. yüzyılda Bizans imparatoru I. Iustinianus (527-565) Roma kastellumu Arsa'yı yeniden tahkim etti; ancak her iki hisar da 7. yüzyılın başında Avar ve Slav akınları sırasında hasar görüp terk edildi.

Ras, Nemanjić hanedanının yükselişi sırasında, yaklaşık 1170-1276 arasında Sırp devletinin surlarla çevrili merkeziydi. Savunma iki ana kaleye dayanıyordu — Gradina-Pazarište ve Gradina-Postenje — ve bunlar büyük olasılıkla tek bir sistem olarak işliyordu; arkeolojik bulgular ortaçağ Ras şehrini Postenje'ye yerleştirir. 1230'larda burada bir Sırp darphanesi çalışıyordu.

Kesin yıkım, Kral Milutin döneminde (1282-1321), 14. yüzyılın başında geldi. Kalelerin altında 14. yüzyılda Trgovište adlı bir pazar yerleşimi gelişti; bugün arkeolojik kompleksin üçüncü parçası odur. Novi Pazar, Ras'ın devamı değildir: şehir daha sonra, Osmanlı döneminde, birkaç kilometre doğuda kuruldu.

Vadinin üzerindeki düzlüklerde sur, kule ve sarnıç temelleri kalmıştır. Alan müze olarak düzenlenmemiştir: üstü kapalı yürüyüş yolları ya da kalıcı sergi yoktur; açık arazideki tırmanış ziyaretin bir parçasıdır. Stari Ras, Sopoćani ile birlikte 1979'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.